Yazı

Ebru Sanatı 1
Ebru Sanatı 1 

Ahmet Mocan

Ebru Sanatı...

 
  Hocam Y. Merih Ulubay’a…
 (…)”Besmeleyle tezgâh açıp ebru yapan kişiyiz,
 Fırça ile su üstünde hüner satan kişiyiz…” (Mustafa E. Düzgünman, Ebruname)
 Ebru, kitre, denizkadayıfı ya da benzeri maddelerle yoğunlaştırılmış suya, içinde sığır ödü bulunan boyaları at kılı ve gül dalından yapılmış fırçalarla serpip, meydana çıkan şekilleri kâğıda alarak gerçekleştirilen bir sanattır.
 Ebru kelimesinin anlamı hakkında çeşitli rivayetler vardır:
 “Ebre: Çağatayca bir kelime olup, hare gibi dalgalı veya damarlı; cüz ve defter kabı yapmak için kullanılan renkli kâğıt.
 Ebrî: Farsça bir kelime olan ‘ebr’den türemiş olan ebrî, bulut gibi ve bulutumsu manalarını taşımaktadır.
 Ebrû: Farsça ‘kaş’ manasına gelmektedir.
 Âb-rû: Farsça ‘yüz suyu’ demektir. Ancak sıfat tamlaması karşılığı ‘su yüzü’ demektir.
 Abar: Hintçe bir kelime olup Hindistan’da kullanılır.” (Arıtan, 2001: 27)
 Bu kaynaklar içinde iki görüş daha çok öne çıkmaktadır. Birincisi, ebru sanatının Buhara’da (Çağatay Bölgesi) doğduğu, İran üzerinden Anadolu’ya geçtiği; bu nedenle Çağatayca bir kelime olan “ebre”den “ebri”, “ebri”den de “ebru” olduğu şeklindedir.
 İkincisi görüş ise, bu sanatı icra ederken boyaların teknede bulut gibi, bulutumsu şekiller alması nedeniyle Farsça “ebrî”den geldiği şeklindedir.
 Türk ebru sanatının ne zaman başladığı hakkında net olarak bir bilgi yoktur. Ebrunun kitap ciltlerinde, yazı pervazlarında ya da bazı hatların zeminlerinde kullanıldığı bilinse de bunların üzerinde tarih olmadığı için bize ebru tarihi hakkında bilgi ver(e)memektedir. Ayrıca, “bu eserlerin (kitapların) yazıldıkları tarih bilinse bile, bizim için, ebruya dair bir belge sayılamaz. Çünkü böyle eski yazmalar, yüzyıllar boyunca hiç değilse birkaç defa tamir görüp yenilenmiştir. Bu ebru kâğıtlarının da o tamir sırasında konulmuş olması muhtemeldir; yani kitabın tarihinden çok sonraya ait olabileceği akla gelir. Şu halde, ancak üzerinde yazıldığı tarih kayıtlı olmak şartıyla bir hat örneği ihtiva eden ebru kâğıtları, zamanı göstermek bakımından bir vesika hükmündedir.” (Derman, 1977: 6-7)
 Belge niteliği taşıyan en eski eser, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’nde bulunan ve 1519 yılına ait olan Mecmûatü’l-Acâib’dir. “Hafif ebru zeminler üzerinde ta’lîk ile yazılar ve imzalar vardır. İmzalarda ‘Fakîr Ali el-Kâtib, Fakîr Ali ve el Fakîr Mîr Ali’ yazıları okunmaktadır. Bu zât Hattatların Kıblesi diye anılan Heratlı Mîr Ali Kâtib’dir ve Mâlik-i Deylemî’nin hocasıdır.” (Arıtan, 2001: 34)
 Bundan sonraki en eski yazılı belge, Topkapı Sarayı’nda bulunan Ârifî’nin 1539 tarihli “Gûy-i Çevgân” adlı eserindeki ebrulardır. Yine M. Uğur Derman koleksiyonunda bulunan 1554 tarihli Mâlik-i Deylemî’ye ait bir kıtanın yazıldığı ebru ve Fuzûlî’nin Hadîkatü’s-Süedâ adlı eserinin 1595 tarihli kopyasına kullanılmış olan “şimdiye kadar tespit edilebilmiş en eski ebru ustası” Şebek Mehmet Efendi’ye ait üç tane ebru, bilinen eski ebrular arasındadır.   
 “İlk üç ebrunun yapanı bilinmemesine karşılık, Hadîkatü’s-süedâ’nın baş sayfasında kırmızı mürekkeple ‘Ma Şebek Mehmet Ebrisi’ ibaresi eklenmiştir. Kitabın sayfaları arasında üç adet hafif ebru kullanılmış ve son sayfada da ‘… kâtib-ül harf Ahmet bin Hasan yeniçeri-i korucuyân-ı dergâh-ı âli fî beldeti Trablus Şam fî zemân defterdâr Mehmet Efendi. Sene 1004’ ketebesi konulmuştur. Baş sayfadaki ‘Şebek Mehmet Ebrusu’ ile anlamındaki bu ibareden kitapta kullanılan ebruların, Tertîb-i Risâle-i Ebrî’de kendisinden Şebek diye bahsedilen ebrucu tarafından yapıldığı ve bu ebrucunun adının Mehmet Efendi olduğu, son sayfasındaki ibareden de kitabın Hicri 1004 (1595) yılında yazıldığı anlaşılmaktadır.” (Dere, s. 30)
Ebru sanatında üstatlar, kullanılan alet ve malzemeler, ebru çeşitleri ile devam edecek…
Ahmet Mocan
 
Kaynaklar
  • Arıtan, Ahmet Saim. (2001) Türk Ebrû Sanatı ve Günümüzdeki Uygulamaları. Konya.
  • Çoktan, Ahmet. (1992). Türk Ebru Sanatı. İstanbul.
  • Dere, Ömer Faruk. Ebrû Sanatı Tarihçe, Malzeme, Uygulama. İstanbul: İSMEK Yayınları.
  • Derman, M. Uğur. (1977). Türk Sanatında Ebru. İstanbul: AK Yayınları.
 


13 Mart 2009  02:28:29 - Okuma: (775)  Yazdır




Haftanın Hit Haberleri

İstatistik