Yazı

‘Memleketim’ Ödemiş–3
‘Memleketim’ Ödemiş–3 

Asil S. Tunçer

1841'de Ödemiş'e gelen Charles Felix Marie Texier kenti şöyle tanımlar:

"En sonunda Bayındır'dan doğu ve kuzey doğu yönünde altı fersah uzakta olan Ödemiş adındaki büyük şehre geldik. Ödemiş'in 8.000'den çok nüfusu vardır. 1.200 ev Türk, 700 ev Rum ve 40 ev kadar da Ermeni'dir”(1).
 
1843'de Ödemiş kenti yönetim bakımından merkezi Güzelhisar olan Aydın Eyaletine bağlıydı. 1850'de Ödemiş'i de içine alan vilayetin adı Aydın, merkezi İzmir oldu. 1867'deki Vilayetler İdaresi kanunu ile Osmanlı İmparatorluğu'nun yönetim bölünmesi değişmiş, Birgi, Keles, Balyambolu kaza olmaktan çıkarılarak, Ödemiş kazasına bağlı nahiye (bucak) durumuna getirilmişlerdir. 
 
19.yy.ın ikinci yarısında balkan topluluklarında görülen ayrılıkçı hareketler ve çeteleşme bazı Türk ailelerini rahatsız ettiği gibi, 1877/78 Osmanlı-Rus Savaşı (93 harbi) sonucu Balkanlar'dan birçok soydaşımız ve Kırım'dan Türk kökenli Tatar ailelerinden bazıları Ödemiş'e gelerek yerleşmişlerdir. Tatarlar, Üçeylül Mahallesi Kırımlı sokağın olduğu yeri satın alarak karşılıklı evler yapıp, bir sokak oluşturmuşlar ve sokağın her iki ucuna büyük kapılar yapmışlardır. Bugün bile bu sokağın adı ‘Kırım Sokağı’dır. 
Ödemiş'te Türkmen Mahallesi’ndeki Halepli çıkmazına girerken solda bulunan yapı eski Ödemiş voyvodalarının ‘Ağa Konağı’ olarak kullanılmıştır. 19.yy.ın yüzyılın son çeyreğinde bu konak yetersiz kalınca ‘Emmioğlu Konağı’, Hükümet Konağı olarak kullanılmıştır. 
 
Ödemiş'te ilk belediye teşkilatı 1876'da kuruldu. İlk belediye binası 1897'de yapıldı. 1881 yılının kaymakamı: Rüstem Efendi, belediye Başkanı Hacı Mustafa Ağa'dır. 1888'de Torbalı'dan ayrılan demiryolu hattı Bayındır, Tire ve Ödemiş'e kadar uzandı. Ödemiş'teki eski istasyonun yapımı da aynı yılda gerçekleşti. 1888'de Ödemiş Kaymakamı, Hakkı Bey; Belediye Başkanı ise Hacı Ali Efendi'dir. 1892'de Kaymakam, İsmail Hakkı Bey; Belediye Başkanı ise Zühtü Efendi olmuştur. 1892'de Ödemiş kazasına bağlı Birgi, Balyambolu, Keles adlarında üç nahiyesi 124 karyesi bulunmaktaydı. Ödemiş kentinin nüfusu 4.679 erkek, 4.451 kadın olmak üzere toplam 9.130 idi. Bina sayısı 1.983 olup, kazanın nahiye ve karyeleri ile genel nüfusu 29.592'si erkek, 29.118'i kadın olarak toplam 58.710 idi. Bu nüfusun 53.847'sini Türkler, 4.863'ünü Rum ve Ermeniler oluşturmaktaydı. 1.892'de Ödemiş'te Belediyeye ait 20 yataklı hastane kuruldu. Ödemiş'te geceleri yakılmakta olan sokak fenerlerinin sayısı 168 idi. 

1895'de Ödemiş Kaymakamı yine İsmail Hakkı Bey'dir. Belediye Başkanı Ahmet Efendi'dir. Aynı yılda Hacı Abdullatif Efendi tarafından Ödemiş'te Kırlıoğlu Camii yaptırılmıştır. 1897'de Kaymakam Hasan Hüsnü Bey, Belediye Başkanı Raşit Efendi'dir. 1901 yılında Ödemiş Kaymakamı Mehmet Rıza Efendi, Belediye başkanı Ali Haydar Bey'dir. 20.yy.ın başında Ödemiş kenti şöyle bir durum ortaya koyuyordu: Mahalleleri Hamam (Emmioğlu), Hacı İmam (Umur Bey), Katırcılar (Mimar Sinan), Meşrutiyet, Bengisu, Şimdiki Hastane caddesi ve uzun sokak Rum mahallesini oluşturuyordu. Yanan iyi sinema (şimdiki Yalgın Düğün Salonu’nun olduğu yerler) Rum kilisesiydi. O zamanki belediye binası şimdiki Postane’nin karşısında Vakıflar Bankası'nın doğusundaydı. Hükümet binası ise Ekin Pazarı'nda (şimdi bu yerde Telekom binası vardır), hamamın yanındaydı ve o zamanki postane de onun karşısındaydı. O mevkie "Konak Önü" denilir ve o zamanki törenler Konak önü alanında yapılırdı. Şimdiki Hastane’nin karşısındaki göçmen evlerinin bulunduğu Atatürk İlköğretim okulunun içine alan saha Askeri Kışlaydı. Eski Ödemiş pazarı ise Cumartesi günleri Konak Önü’nde, Ekin Pazarı’nda kurulurdu. Ödemiş'in o zamanki caddeleri ise; Manyası Caddesi (şimdiki Katırcı sokağı), Gageçlik mevkii (İzmir yolu), Çatalyolu (eski istasyon caddesi, caddelerin en işleğiydi), Arap Kazıkları caddesi (Yayla Caddesi), Beşgöz yolu (Birgi Caddesi), Yıldız Oteli Caddesi ise Kendir Pazarı idi ve deveci hanları vardı. (2)

1901 yılında Ödemiş kentinde 3517 hane, 871 dükkân, 27 han, 3 hamam, 1 zeytinyağı fabrikası, 1 un değirmeni,1 ta’sirhane (sıkıp suyunu çıkarma) vardı. Ayrıca kentte 1 Hükümet Konağı, 5 Karakol, 1 Ziraat Bankası, 1 telgrafhane, 1 tekke, 1 kütüphane, 4 kilise, 3 gureba hastanesi, 2 rüştiye okulu, 38 medrese, 3 erkek ilkokulu, 2 kız ilkokulu, gayrimüslimlere ait okul yapılmıştı. Kentte redif 47. alayın 4. taburu da bulunuyordu. 1904'de Belediye Başkanı Ali Haydar Efendi'dir. Kentin nüfusu 15.981, kazanın genel nüfusu 67.582'dir. 1906 yılından, 1914 yılına kadar Ödemiş kazasının "Liva" olan tartışmaları yaşanmış, 1910'da ikinci sınıf kazalar içinde yer almış, 1914 yılında birinci sınıf kaymakamlığa yükseltilmiştir. Çarkıcalı Mehmet Efe tarafından Ödemiş'te yapımına başlanan Yeni Camii, 1912'de Hacı Abdi Ağa tarafından Çağlayanlı Mehmet ustaya tamamlattırılmıştır. 1916'da Kanab Ali oğlu Hacı Ali Efendi tarafından Mustafa çakır ustaya Ödemiş'teki Tekeli Camii yaptırıldı. Bu arada görev sürelerini saptayamadığımız Helvacıoğlu Ali Efendi, İstanbullu Rauf Bey ve Başçavuşoğlu Şerif Efendi Ödemiş'te Belediye Başkanlıklarında bulundular. 1918'de Ödemiş kaymakamı Zühtü Bey'dir. 28 Mart 1919'dan, 1 Haziran 1919'a kadar kaymakamlığı Bekir Sami (Baran) Bey yapmıştır.  
 
1 Haziran 1919'da Ödemiş Yunan ordusu tarafından işgal edildiğinden hükümet, Yunanlıların eline geçti ve bu durum 3 Eylül 1922'ye kadar sürmüştür. Türk Ordusu'nun büyük zaferinden sonra 3 Eylül 1922'de Yunalılar Ödemiş'i boşalttılar. Ankara'daki yeni hükümet 1922'de Ödemiş Kaymakamı olarak Osman Nuri Tekelli Bey'i atadı. Osman Nuri Tekelli Bey 1928 yılına kadar kaymakamlık yaptı. 5 Mart 1923–31 Mart 1923 tarihleri arasında Belediye Başkanı Mehmet Şükrü Saraçoğlu, 1 Nisan 1923–5 Mart 1927 tarihleri arasında Belediye Başkanı Ragıp Mısırlıoğlu'dur. 1925'de Ödemiş Kaymakamı Recep Bey'dir. 29 Ekim 1923'de cumhuriyetin ilan edilmesiyle Ödemiş, Cumhuriyet Türkiye’sinde, İzmir ilinin bir ilçesi olmuştur. 

Dipnot:
1-Charles Felix Marie Texier, Description de 1'Asia Minor, Cilt: III, Paris–1870.
2–20. yy.ın başlarındaki Ödemiş kenti için bilgi, emekli din görevlisi Hafız Hacı rahmetli Şevket Vanlı’dan derlenmiştir. 
 
Sürecek…


10 Ocak 2008  22:36:16 - Okuma: (2006)  Yazdır




İstatistik