Yazı

Memleketim Ödemiş–1
Memleketim Ödemiş–1 

Asil S. Tunçer

2.157 m.lik Bozdağlar ile 1.646 m.lik Aydın Dağları arasında kalan Küçük Menderes Ovası’nın kuzeyinde bugünkü Günlüce köyü sınırları içinde yer alır.

4 bucağı vardır. Nüfus oranına göre Kaymakçı, Birgi, Ovakent ve Bademli. Ödemiş toplam 12 mahalleden oluşmuştur. Bucaklarından Kaymakçı Bamya, Bezelye ve Erikte; Birgi, ipekböcekçiliğinde; Ovakent Fidancılıkta; Bademli ise hayvancılıkta çok ileridir. İlçe merkezinde ve çevresinde sanayi olarak; Pamuk Çırçırcılığı, Tarım Makineleri, Unlu mamuller, Zeytin ve Zeytinyağı endüstrisi, Ayakkabı İmalatçılığı, Tekstil, Tuğla-Briket İmalatçılığı ve Mobilya sanayisi ve incir ve endüstrisi gelişmiştir. Ayrıca Peştamal ve Urgancılık Ödemiş’in eski el sanatlarındandır.
 
M.Ö.3.binde Luwiler ilk sakinleridir. Hititler, K.Menderes’ in yukarı kısmına Assuwa adını vermişlerdi ve bu isim zamanla Asya olup tüm Anadolu için de söylenmiştir. Bölge M.Ö. 13.yy’ da Hitit kralı 4.Tuthalia tarafından İmparatorluğa bağlandı. Yalnız bu tam bağımlılık şeklinde olmayıp diğer bağımsız küçük prenslikler şeklinde sadece güdümlüydüler. Daha sonra Hititleri ortadan kaldıran Frigler yöreye kısa bir süre hâkim oldular. M.Ö. 7.yy’ da Lydia Heraklid ardından da Kral Gyges ile birlikte Mermnad sülalesinin yönetiminde kaldı. Kuzeyindeki dağlar adını Lydia’lıların efsanevi kralı Tmolos’ tan alır. Tabi ki başkent Sart’ da tüm mermerini ve Safran bitkisini Bozdağ’dan elde eder. Ayrıca altın zerrecikleri ihtiva eden Paktalos ırmağı birikimini Bozdağ’ın tabanına yapmıştır ve bu yüzden dağın altında oldukça kayda değer bir altın rezervi olduğu sanılmaktadır. Aynı zaman da bu dağlarda Keçi, Koyun ve At yetiştirilir.
 
M.Ö. 648’ de Kimmer saldırılarına maruz kalan kent, M.Ö. 546’da Pers kralı Kyros ve daha sonra Salefi 1.Arthaksatra DiosHieron’a (Birgi) geldi. Dioshieron ismi Hıristiyanlık döneminde Christopolis olmuştur. Kentin Frigya döneminden kalma ismi Phrgion ise bozularak dilimize Birgi şeklinde girmiştir.
 
Kral Arthaksatra Persler için Hypaipa’da (Datbeğ-Günlüce) bir kutsal alan yaptırdı. M.Ö.499’da İonlar, Efes kenti önderliğinde ayaklanıp bu yol üzerinden işgal altındaki Sart’a ulaşıp Perslerle çarpıştılar. Hypaipa’da Pers-Lydian denilen bir kültür ve mezhep gelişti. M.Ö. 334 de İskender, 323 de Antigonos, 281 de Lysimachos, 229 da Bergama ve sonrasında Seleukoslardan Achaios’un egemenliğine geçti. M.Ö.133’den sonra Romanın dolaylı etkisi Kilbianos (K.Menderes) Ovası’nda etkisini gösterir. Pontus Kralı Mihridates M.Ö.88–85 arasında bölgeyi Romalılardan geri almıştır. Yalnız bölgede ki birçok yapı M.S. 17’deki büyük depremden çok zarar görmüştür. M.S.26’da Agustus adına yapılacak imparatorluk Tapınağı (Neokor) için Roma’ya başvuran 11 kent arasında Hypaipa’da vardı ama izin verilmeyince “Anahita” ya da “Anhitis” kültü tapınağına saygı duymayı sürdürüp Romalılara kin beslediler. M.S.2.yy’daki depremler ve Babylon’dan gelen sıtma kenti adeta yok etti. M.S.3.yy da Hypaiapalılar, Efes’teki Büyük Artemis onuruna düzenlenen şenliklere katıldılar. M.S.395’te Bizans sınırları içinde yer alan Hypaipa (Günlüce)’da diğer kentler Phyrigion (Birgi), Nikaia (Türkönü) gibi M.S.12.yy.da Başpiskoposluk (Metropolit) merkezleri oldu.
 
1071 Malazgirt zaferinden sonra kısa bir süre için bölgeye hâkim olan Türkler 1098’de tekrar Bizans’a geri verdiler. Germiyanoğlu’nun Subaşısı Aydın oğlu Mehmet Bey 1304’te buradaki yerleşimleri ele geçirmeye başladı ve 1308 de Beyliğini ilan ederek Phrigion (Birgi)’u kendine başkent yaptı. Boyalık mevkiinde Süleyman köyü sınırları içinde 8–10 evden oluşan 6 hisselik bir yerleşim iken Aydınoğlu Mehmet Bey’in bir komutanına tımar olarak verildi. Yerleşim 27 eve yükselince Birgi’ye bağlandı Daha sonra ikinci bey Gazi Umur tarafından Sancaktarı İlyas Bey’e verilir. 1333’te İbn-i Batuta bölgeyi ziyaret etmiştir. 1390’da Yıldırım Beyazıt ordusuyla Birgi’ye girdiyse de Timur’ un yardımıyla Aydınoğulları 1402’de bölgeye tekrar hâkim oldular. 1403 kişi Timur istilası yüzünden belki de yöre için en zor geçen kış olmuştur. 1406–1426 yılları arası bölge Aydınoğlu ile Osmanlılar arasında sürekli el değiştirdi. 1426’da Aydınoğlu Cüneyt Bey’in kafası kesilip bugünkü mezarlığın olduğu Sungurlu’daki kümbetine gömülür ve burası halk arasında Çobanbaba olarak bilinir. I.Murat tarafından Cüneyt Bey’in ailesinden kalanlar varislerine bağışlandı.
 
Sultan II. Selim’in hocası Ataullah efendi burada bir medrese yapılmasını sağlayarak dönemin ünlü bilgini Mehmet Efendi’yi (İmam-ı Birgivi) 1563’de Birgi’ye gönderdi. 1673’de taun hastalığından ölünceye kadar burada dersler verdi. III. Murat’ın Hocası Birgili İbrahim Efendi de aynı kaderi paylaştı ve kurtulurum ümidiyle gittiği Bozdağ’da öldü. 1624’de Tımar sahibi Cennetkarıoğlu ayaklanarak dağa çıkmış ama Denizli’de yakalanıp kazığa oturtulmuştur. 1653 ve 1668 çok kuvvetli depremler oldu. 1657, 1672 ve 1690’lı yıllar eşkıyalık hareketlerinin sık görüldüğü yıllardır. 1684’te Ötemiş Oymağı yöreye yerleşerek bugünkü Ödemiş şehrinin temelleri atılmış oldu. 1877–78 Rus savaşında af çıkartılınca dağdaki Zeybekler düze inip gönüllü olarak cepheye gittiler. 1867 Vilayetler Kanunu’na istinaden Keles 1948’de, Belyambolu’da 1987’de ilçe, Birgi’de Ödemiş’ e bağlı bucak oldular.
 
Yörenin ünlü efeleri: Ayasuluk (Ayanusret) Köyü yani bugünkü Türkönü’nde Çakırcalı (Çakıcı) Mehmet Efe, Bozdağ’da Postlu Mestan Efe, Kaymakçı’da Hüseyin Gökçen Efe, Çaylı’da, Keleş Mehmet Efe, Bademli’de Kör Bayram Efe’dir.
 
Ödemiş adının kaynakları: 1-Tire’li Kabasakal buraya yerleşip borçlarını ödemiş, 2-Sivas civarından kaçıp önce Tire’ye yerleşen ve daha sonra da kentten ayrılıp borçlarını ödemek için 1622’de burayı mesken tutan Kabasakal Oymağı, 3-Eski Yunanca da “eudaimos-mutluluk” demekmiş, kentin mutlu olan halkına ithafen bu isim verilmiş, 4-Eado=bura(sı) ve Miso=yarı. Smyrna ile Philedelphia’nın ya da Sard’ın orta yeri olduğundan, 5-Ada-mis= Ana-tanrıça, 6-Teke Türkmenlerine bağlı Otamış ya da Ötemiş Oymağı bölgeye yerleşince (1684) bu ad zamanla Ödemiş’e dönüşmüştür. 
 
İlginç bir not; 17.yy da Evliya Çelebi yöreye gelmiştir ama buralardan bahsetmemiştir.  
 
Sürecek…


3 Ocak 2008  21:22:11 - Okuma: (1640)  Yazdır




İstatistik