Yazı

Şehir Adları I
Şehir Adları I 

Ahmet Mocan

Yaşadığımız şehirle kimyamız tutarsa, o şehirde yaşamaktan daha fazla zevk alırız. O şehir bizi kendisine çeker, her köşesi, her kırıntısı bizim için ayrı bir anlam ifade eder. Şehirle kimyamızın tutması için de orayı tanımak gerekir. Çünkü “bir şeyi sevmek için tanımak lâzımdır.” Tanımak için de önce adını bilmek gerekir…

1.   İzmir: İzmir’in bilinen en eski adı “Zmürna”dır. Zmürna sözcüğünün Helenleşme öncesinde Ege Denizi yöresinde yaşayan Luwilerin dilinden geldiği kabul edilmektedir. Bir söylenceye göre kent, Zmürna adını Smrne adlı bir Amazon kadından almıştır. Bu söylencede, bugünkü İzmir bölgesinde yaşamış olan Erektidler, Amazonlarla savaşmış ve onları yenmişlerdir. Önderleri These, Amazon kadını “Smryna” ile evlenmiş ve yöreye onun adını vermiştir. Eski Yunancada “Smryna” biçiminde yazılan kentin adı İyon yazımında “Smirni” ya da “Zmirni” haline gelir. Bu adın başına “i”nin gelmesiyle önce   “i Zmirni” olduğu, bunun da “İzmir”e dönüştüğü sanılmaktadır.
2.    Muğla: Muğla isminin nerden geldiği konusunda çeşitli rivayetler vardır. Antik Çağ’da Karyalılar tarafından kurulan kentin biline ilk ismi “Mobolla”dır. Muğla bölgesinde bulunan, Helenistik Dönem’e ait bir kitabede şehrin adı “Moğolla” şeklinde geçmektedir. M.Ö. 189–140 tarihleri arasında yazıldığı söylenen iki kitabede, “Moğola” kelimesinin değiştirilerek “Movola” diye yazıldığı, bunun da zaman içinde değişerek “Muğla” şeklini aldığı belirtilmektedir. 1889 yılı Aydın Vilayet Salnamesi’nde eski adı “Mobella” şeklinde kayıtlıdır.
 Muğla’nın ismiyle ilgili bir başka rivayet de şöyledir: Moğol hükümdarlarından Dibakuy Han’ın Alınca Han isminde bir torunu, onun da Tatar ve Moğul isminde iki oğlu vardır. Moğul Han’ın bölgedeki güçlü etkisi nedeniyle, ona atfen “Moğla” denildiği belirtilmektedir.
 Evliya Çelebi’ye göre ise Muğla adı, Selçuklu Sultanı Kılıç Arslan’ın komutanlarında Muğlu Bey’in adından gelmektedir. Kentin tepe üstündeki görkemli kalesini Muğlu Bey fethettiği için öncelere kente “Muğlu” denmiş, zamanla bu ad “Muğla”ya dönüşmüştür.  
3.    Ankara: Ankara adının, M.Ö. 10.-6. yüzyıllar arasında Anadolu’nun önemli bir kısmına sahip olan Hititlerin “Ankuwa” şehrinin adı ile olan ilişkisi dikkati çekmiştir. Şehrin tarihte geçen bütün adları bu isimden pek farklı değildir. Ankara tarih boyunca Ankyra, Ancyre, Enguriye, Engürü, Angara, Angora adlarını almıştır. Ankara’nın İslâmi Devir’de aldığı “Engürü” adı, halkın bu adı Farsça “engür” (üzüm) kelimesine benzetmesinden kaynaklanmıştır. 17. Ve 18. yüzyıl belgelerinde, Osmanlı Dönemi’nde, şehrin adı “Ankara” olarak geçmekteir.    
 Hitit belgelerinde ve yöre asları arasında anılan “Ankuwa”nın, “Ankara” adının ön biçimi olduğu sanılıyor. Bu adlar, bir “Anka” kökünden türemiştir. “Anka”ya önce “ura” sonra “uwa” eklenmiştir. Eğer böyleyse, “Ankuwa” nın anlamı, “Yüce Anka Tapınağı”dır.
4.   İstanbul: Plinius’a göre İstanbul’un bilinen en eski adı “Lygos”tur. M.Ö. 660’ta kurulan Byzantion kentinin adı ise koloni kurucusu, Trak kökenli Byzas’a dayanmaktadır. Roma İmparatoru Büyük Konstantinus’a değin kent, aynı adla anılır. İmparator Konstantinus’un ölümünden sonra, bu imparatorun onuruna, kente “Konstantinopolis” denir. Ancak kent, uzun süre yalnızca “polis”(kent) sözcüğüyle anılır. Günlük konuşmada sık sık kullanılan eis ten polin(Yunancada “kentte” ya da “kente”) biçimindeki cümlecik, Osmanlı Dönemi’nde Stimbol, Estanbul, İstambol gibi değişimler geçirdikten sonra İstanbul’a dönüşür.
5.   Edirne: Edirne’nin en eski halkı olan Odrislerin yörede, Meriç ve Tunca ırmaklarının birleştiği bugünkü Edirne’nin bulunduğu yerde bir kent kurdukları bilinmektedir. Odrislerden sonra yöreye egemen olan Makedonyalılar Dönemi’nde kent, büyük bit olasılıkla Odris ya da Orestia, Orestas olarak anılmaya başlanmıştır. M.S. 2. yüzyılda Roma İmparatoru Hadrianus tarafından yeniden kurulunca onun adına atfen “Hadrianopolis” adını alır. İslâmi kaynaklarda “Hadrianopolis”ten bozma “Edrenos”, “Edrenaboli” tarzında yazıldığı gibi, I. Murat zamanında “Edrene” yazımı benimsenir ve uzun süre bu şekilde yazıldıktan sonra muhtemelen 18. yüzyıldan itibaren “Edirne” olarak söylenmeye başlanır.
6.   Bursa: Antik çağlardaki adı “Prusa”dır.Bugünkü ismi de buradan gelir. Şehrin genellikle Bitinya krallarından Prusias tarafından kurulduğu kabul edilir. Antik Dönem’deki Prusa adlı diğer şehirlerden ayırt edebilmek için “Prusa ad Olympum” (Olimpos Prusası) adıyla anılmıştır.
7.   Adana: Efsaneye göre Adana, Gök Tanrısı’nın iki oğlu Adanus ve Sarus’un Tarsus halkı ile yaptıkları savaşlar sonunda kurulmuş ve Adanus’un adına atfen şehre Adania denilmiştir. Hititler Dönemi’nde Uru Adaniye (Adaniya Ülkesi) adıyla anılan Adana, eski fermanlarda ve yazmalarda Erdene, Edene, Ezene ve Azana adlarıyla geçmektedir.        
 
Ahmet Mocan
 
[KAYNAK: İbrahim Güner, Mustafa Ertürk, Türkiye İl Merkezi Kent Adlarının Kaynakları Üzerine Bir Araştırma, Muğla Üniversitesi SBE Dergisi Bahar 2004 Sayı 12]


16 Aralık 2007  00:12:39 - Okuma: (1357)  Yazdır




İstatistik